Soạn bài Đàn ghi ta của Lor-ca - Kết nối tri thức

- Sứ mệnh cao cả của người nghệ sĩ là phản ánh chân thực đời sống, khám phá chiều sâu con người và hướng tới những giá trị chân – thiện – mĩ, từ đó góp phần thức tỉnh, bồi đắp tâm hồn và nâng cao nhận thức của con người. Nghệ sĩ không chỉ “ghi chép” hiện thực mà còn phải nhìn thấy, nói lên những điều có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, bảo vệ cái đẹp và lên án cái xấu.

- Một câu nói tiêu biểu thể hiện sứ mệnh ấy: “Văn học là nhân học.” (M. Gorky)

- Tây Ban Nha (España) là một quốc gia ở Tây Nam châu Âu, nằm trên bán đảo Iberia, nổi tiếng với lịch sử lâu đời, văn hóa đa dạng và ảnh hưởng mạnh mẽ trong nghệ thuật thế giới. Thủ đô là Madrid, bên cạnh đó còn có những thành phố nổi bật như Barcelona, Seville, Valencia.

- Những nét văn hóa đặc trưng của Tây Ban Nha:

+ Nghệ thuật và kiến trúc độc đáo

+ Âm nhạc và vũ điệu Flamenco

+ Lễ hội sôi động

+ Ẩm thực phong phú

+ Phong cách sống

→ Nhìn chung, Tây Ban Nha là một đất nước giàu bản sắc với sự hòa quyện giữa truyền thống và hiện đại, nổi bật bởi nghệ thuật, lễ hội và lối sống phóng khoáng.

- Lời đề từ thể hiện một tâm hồn nghệ sĩ gắn bó sâu sắc với nghệ thuật (cây đàn).

- Nó gợi ý thức về cái chết nhưng không bi lụy, mà mang vẻ đẹp thanh thản, hiến dâng.

- Đồng thời cho thấy Lor-ca coi nghệ thuật là phần bất tử của đời mình.

- Các âm “li-la li-la li-la” tạo nhịp điệu ngân nga, mô phỏng âm thanh tiếng đàn ghi-ta.

- Nhịp thơ linh hoạt, lặp âm tạo cảm giác du dương, ám ảnh.

- Nhạc tính góp phần làm nổi bật vẻ đẹp vừa thực vừa huyền ảo của tiếng đàn.

- “Áo choàng bê bết đỏ” là biểu tượng cho cái chết bi thảm, đẫm máu của Lor-ca.

- Nó gợi bối cảnh chính trị khốc liệt và số phận bi kịch của người nghệ sĩ.

- Đồng thời làm nổi bật vẻ đẹp bi tráng của Lor-ca.

- “Tiếng ghi ta nâu” gợi sự trầm lắng, sâu sắc.

- “Tiếng ghi ta lá xanh” gợi sức sống, sự tươi mới.

- “Tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan” gợi sự mong manh, tan biến.

- “Tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy” gợi nỗi đau, cái chết bi thương.

→ Tiếng đàn vừa là âm thanh nghệ thuật, vừa là biểu tượng cho số phận Lor-ca.

- Cái chết được gợi qua hình ảnh “Lor-ca bị điệu về bãi bắn”, “máu chảy” → bi thảm, oan khuất.

- Nhưng Lor-ca “bơi sang ngang trên chiếc ghi ta màu bạc” → cái chết được nâng lên thành hành trình siêu thoát.

- “Không ai chôn cất tiếng đàn” → nghệ thuật của Lor-ca vẫn sống mãi.

→ Thể hiện sự bất tử của người nghệ sĩ và giá trị nghệ thuật.

- Qua giai điệu và hình tượng nhân vật trữ tình được nhắc tới, có thể nhận thấy bài thơ có cấu trúc của một ca khúc bằng thơ với mạch đi như sau:

+ Hình ảnh Lor-ca, người nghệ sĩ tự do và đơn độc;

+ Hình ảnh Lor-ca nơi pháp trường;

+ Hình ảnh tiếng đàn – biểu tượng cho niềm đau và sức sống bất diệt;

+ Hình ảnh Lor-ca – cái chết và sự bất tử.

- Các yếu tố tạo nên nhạc tính:

+ Bài thơ có cấu trúc của một ca khúc bằng thơ. Những từ “li-la li-la li-la” có tác dụng mô phỏng một chuỗi âm thanh tiếng đàn ở phần dạo đầu, đánh dấu khoảng dạo đầu của ca khúc thơ và chuỗi âm thanh tiếng đàn ở phần kết thúc tạo nên những dư âm sau khi lời hát đã ngừng.

+ Nhịp thơ phong phú, thay đổi linh hoạt, làm cho lời thơ khi bổng khi trầm, khi ngắt quãng khi liền mạch.

+ Nhiều dòng thơ liên kết nhau bằng sự hợp vần (đa số là vần thông), tạo nên sự liên mạch, ngân vang trong âm hưởng thơ (hoang – choàng); (ấy – mấy – chảy); (đàn – hoang – trăng); (ngang – gan),…

+ Việc sử dụng thường xuyên biện pháp điệp âm, điệp ngữ và các từ láy đã tạo nên sự du dương, ngân nga cho các câu, đoạn và cả bài thơ (lang thang, chếnh choáng, nghêu ngao, bê bết, ròng ròng, long lanh, đơn độc, mỏi mòn, sang ngang, tiếng ghi ta, tiếng đàn, ném,…).

- Với nhạc tính đó, bài thơ mang âm hưởng của một khúc ca bi tráng về hình tượng người anh hùng, với giọng điệu vừa lắng đọng, xót thương, cảm phẫn vừa bay bổng, hào sảng và kết lại với nhiều dư ba,…

- Hình tượng Lor-ca:

+ “những tiếng đàn bọt nước”, sự kết hợp giữa âm thanh và hình khối vừa gợi đến cuộc đời của người nghệ sĩ (gắn với tiếng đàn) vừa gợi số phận của ông (nổi chìm, tan vỡ).

+ “vầng trăng, yên ngựa” là cuộc sống tự do của những người nghệ sĩ (sống phóng túng trên những miền thảo nguyên du mục), cũng là khát vọng của Lor-ca, là “vầng trăng” yên bình, vắng lặng giữa bóng đêm, giữa bối cảnh ngục tù. Nhưng lại là “miền đơn độc”, “vầng trăng chếnh choáng”, “yên ngựa mỏi mòn”, người nghệ sĩ tự do nhưng cũng thật cô đơn trong cuộc đấu tranh không cân sức, khi vũ khí của ông chỉ là giọng hát, lời thơ, tiếng đàn.

+ “áo choàng bê bết đỏ/ Lor-ca bị điệu về bãi bắn/ chàng đi như người mộng du” là thời điểm đau thương của số phận Lor-ca, khi tiếng nói đấu tranh vì tự do của ông đã bị dìm tắt, khi cuộc đời tự do của ông đã bị vùi chôn. “Chàng đi như người mộng du”, dường như chàng đang sống thực trong cảnh ảo, không quan tâm đến hiện thực xung quanh, dường như không nao núng trước họng súng của bè lũ Phăng-cô, mà đang bước những bước đi êm đềm dưới “bầu trời”, trên đồng cỏ, bên “dòng sông” để đến với “vầng trăng”.

- Về sự gắn bó, đồng điệu giữa người nghệ sĩ với đất nước Tây Ban Nha, HS có thể kết nối hình ảnh miêu tả âm thanh tiếng đàn với giai điệu truyền thống của điệu nhạc Flamenco, hình ảnh “áo choàng đỏ” với những cuộc thi đấu bò tót để thấy cuộc đời và số phận của Lor-ca cũng là biểu trưng cho hình ảnh một đất nước Tây Ban Nha giàu giá trị văn hoá và kiên cường trong cuộc đấu tranh vì công lí và tự do.

a. Biện pháp so sánh và chuyển đổi cảm giác đã giúp Thanh Thảo gửi được nhiều cảm xúc qua âm thanh tiếng đàn khi hiện hữu thành thị ảnh với nhiều sắc màu, hình khối.

- “tiếng ghi ta nâu”: Màu nâu là màu của cây đàn ghi ta, màu da rám nắng, màu của đất, màu của tình yêu quê hương, tình yêu nhân dân tha thiết của Lor-ca.

- “tiếng ghi ta lá xanh biết mấy”: Màu lá xanh là màu của sự sống, sự sinh sôi, của sức sống thanh tân.

- “tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan/ tiếng ghi ta ròng ròng/ máu chảy”: Âm thanh tiếng đàn đã thành thân phận, thành linh hồn, thành cả thân thể, sinh thể. Tiếng đàn đau đớn, niềm tiếc thương quặn thắt.

- “không ai chôn cất tiếng đàn/ tiếng đàn như cỏ mọc hoang”: Tiếng đàn hay nói rộng hơn là nghệ thuật, là tình yêu tự do mà Lor-ca đang theo đuổi không thể bị huỷ diệt; nó sẽ vẫn sống, vẫn toả lan, giản dị mà mãnh liệt như cỏ dại.

b. Biện pháp tu từ cùng với những cảm nhận của nhà thơ về tiếng đàn đã tạo ra những hình ảnh giàu ý nghĩa biểu tượng:

- Cây đàn ghi ta của Lor-ca đã trở thành biểu tượng cho cây đời xanh tươi sung mãn, tròn trịa một tình yêu và khát vọng hiến dâng.

- Bầu trời cô gái ấy là biểu tượng về tự do, biểu tượng cho ước nguyện về tình yêu lứa đôi, cao hơn nữa là ước nguyện về một mái ấm gia đình.

- “giọt nước mắt vầng trăng/ long lanh trong đáy giếng”: giọt nước mắt sáng trong được ví với vầng trăng, vầng trăng nơi “đáy giếng” như giọt nước mắt muôn đời. Đem cái đẹp bao la, trường cửu đặt vào mặt nước nhỏ và sâu như một biểu tượng của niềm tin mãnh liệt nhưng âm thầm về sự bất tử của tiếng đàn Lor-ca trong tâm thức của mọi người.

- Thiên mệnh “đường chỉ tay” của Lor-ca đã đột ngột bị cắt lìa – “đã đứt”; một cuộc đời, một sự sống đã dừng lại. “Trên chiếc ghi ta màu bạc”, trên cây đàn của người nghệ sĩ tài hoa, trên con thuyền của âm nhạc và thơ, thi sĩ đã “bơi sang ngang” giữa hai bờ sinh tử của “dòng sông rộng vô cùng”.

- “Chàng ném lá bùa cô gái Di-gan”, ném cái đẹp huyền bí vào “xoáy nước”, vào dòng sông của số phận, cũng là cái dòng sông ranh giới giữa cõi sống và cõi chết, giữa thực tại và hư vô. “Chàng ném trái tim mình”, ném mạng sống của mình vào lặng yên bất chợt, vào sự chấm dứt của một đời người. Hành động “ném lá bùa” và “ném trái tim” đều hàm ý về sự giã từ, sự giải thoát của một người nghệ sĩ luôn ám ảnh về cái chết nhưng lại không hề sợ chết khi nhà thơ đã từng viết: “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn”.

- Từ cõi lặng yên, nơi cất giấu một trái tim đã ngừng nhịp đập, chuỗi âm thanh “li-la li-la li-la” của tiếng đàn ghi ta lại cất lên những âm sắc thanh tịnh và siêu thoát, như tràng hoa tưởng niệm người nghệ sĩ, tạo nên dư âm tha thiết của một khúc bi ca.

- Biểu hiện: hình ảnh thơ được tạo nên bằng cách kết hợp những yếu tố hiện thực với các yếu tố hoang đường, huyền ảo, gợi nhiều liên tưởng.

+ Yếu tố tượng trưng: những hình ảnh biểu tượng như áo choàng, vầng trăng, dòng sông, tiếng đàn,…

+ Yếu tố siêu thực: mối quan hệ giữa thực và mộng, giữa vô thức và ý thức, để giấc mơ và hiện thực chuyển hoá thành một hiện thực khác ẩn đằng sau những hiện thực thông thường có thể tri giác được (“đường chỉ tay đã đứt, dòng sông rộng vô cùng/ Lor-ca bơi sang ngang/ trên chiếc ghi ta màu bạc”; “chàng ném lá bùa cô gái Di-gan/ vào xoáy nước”,…).

- Tác dụng: Trong bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca, Thanh Thảo đã đề cao lối tư duy đồng hiện bằng một cách nhìn đặc biệt: không phân biệt sự vật, hiện tượng trong không gian, thời gian; không phân biệt các yếu tố tượng trưng hay cụ thể. Từ cái nhìn đó, hình ảnh thơ rất cô đúc, có tính tượng trưng (thiên về gợi hơn là tả), logic liên kết giữa các hình ảnh thơ bị xoá mờ, kích thích sự liên tưởng của người đọc, tạo ra hiệu quả “lạ hoá” và “độ mở” cho những suy tưởng tiếp nối của người đọc.

Bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca gợi ra nhận thức sâu sắc về sức mạnh bền bỉ và cảm hóa của nghệ thuật trong đời sống. Trước hết, nghệ thuật có khả năng phản ánh và cất lên tiếng nói của tự do, công lí, như tiếng đàn Lor-ca đã trở thành biểu tượng cho khát vọng dân chủ và tinh thần phản kháng trước bạo lực. Dù người nghệ sĩ có thể bị hủy diệt về thể xác, nhưng giá trị nghệ thuật chân chính không thể bị tiêu diệt, vẫn tiếp tục “vang lên” trong tâm thức con người.

Bên cạnh đó, nghệ thuật còn có sức mạnh an ủi, nâng đỡ và thanh lọc tâm hồn, giúp con người vượt qua đau thương, hướng tới cái đẹp và những giá trị nhân văn. Tiếng đàn trong bài thơ vừa là nỗi đau, vừa là sự sống, cho thấy nghệ thuật luôn đồng hành với con người trong cả bi kịch lẫn hi vọng.

Từ đó, có thể thấy nghệ thuật không chỉ là cái đẹp đơn thuần mà còn là một sức mạnh tinh thần lớn lao, góp phần làm nên ý nghĩa của đời sống, nuôi dưỡng lí tưởng và giữ cho con người niềm tin vào những giá trị tốt đẹp.

Một nét đặc sắc nổi bật trong hình thức biểu đạt của bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca là nhạc tính độc đáo. Thanh Thảo đã tổ chức ngôn ngữ theo lối giàu âm hưởng, tạo nên cảm giác bài thơ như một khúc ca. Chuỗi âm “li-la li-la li-la” không chỉ mô phỏng tiếng đàn ghi-ta mà còn mở ra không gian âm nhạc ngân vang, ám ảnh từ đầu đến cuối bài. Bên cạnh đó, nhịp thơ biến hóa linh hoạt, lúc dồn dập, lúc chậm lắng, góp phần diễn tả những cung bậc cảm xúc phức tạp: khi bi thương, xót xa, khi bay bổng, siêu thoát. Các từ láy như “lang thang”, “chếnh choáng”, “ròng ròng”, “long lanh” càng làm tăng tính nhạc và tạo sự cộng hưởng âm thanh trong câu thơ. Nhạc tính ấy không chỉ làm đẹp hình thức mà còn gắn chặt với nội dung: tiếng đàn trở thành biểu tượng cho số phận và tâm hồn Lor-ca. Nhờ vậy, hình tượng người nghệ sĩ hiện lên vừa mong manh, bi kịch, vừa bất tử trong nghệ thuật. Có thể nói, chính nhạc tính đã tạo nên sức cuốn hút riêng cho bài thơ, khiến cảm xúc lan tỏa sâu rộng và để lại dư âm lâu dài trong lòng người đọc.